Sīrat Rasūl Allāh dan The Life of Prashamsaneeji

Membandingkan The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy (2002) dengan Sīrat Rasūl Allāh karya Muhammad ibn Ishaq yang disusun pada abad kelapan Masihi (M), kelihatan pada mulanya seperti usaha membandingkan dua buku yang tidak mungkin diletakkan pada rak yang sama.

Biografi pertama ialah sebuah buku rekaan dalam dunia fiksyen ciptaan Uthaya Sankar SB, manakala biografi kedua merupakan antara karya terawal dan paling berpengaruh dalam tradisi penulisan sīrah iaitu riwayat kehidupan Nabi Muhammad.

Namun, apabila kedua-duanya dilihat secara objektif dari sudut bagaimana sebuah kehidupan manusia diubah menjadi naratif, bagaimana sumber lisan menjadi teks, dan bagaimana teks kemudiannya menjadi autoriti, maka terdapat perbandingan yang menarik bagi tujuan akademik dan pendidikan.

Perbandingan ini tentu tidak bermaksud menyamakan kedudukan agama, sejarah, atau kesucian kedua-dua tokoh. Nabi Muhammad ialah tokoh sejarah dan agama yang menjadi asas penting kepada ajaran Islam, sedangkan Prashamsaneeji ialah tokoh fiksyen dan pengasas satu kultus. Justeru, nilai perbandingan dalam ulasan ini terletak pada teknik dan epistemologi penulisan biografi, bukannya pada kedudukan kedua-dua tokoh.

Biografi yang Datang Selepas Tokohnya

Persamaan paling jelas ialah kedua-dua biografi hadir selepas kehidupan tokoh yang diceritakan. Dalam kes Ibn Ishaq, Nabi Muhammad wafat pada tahun 632M, manakala Ibn Ishaq wafat sekitar 767M. Karyanya dengan demikian muncul lebih satu abad selepas kewafatan Nabi. Sumber moden menyifatkan Sīrat Rasūl Allāh sebagai biografi tradisional terawal Nabi yang masih dapat dikesan melalui tradisi manuskrip kemudian.

Dalam dunia fiksyen Prashamsaneeji pula, tokoh pengasas kultus itu dikatakan hidup antara tahun 1870 dan 1932, sedangkan buku The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy terbit pada tahun 2002. Terdapat kira-kira tujuh dekad antara kematian tokoh dengan kemunculan buku tersebut. Dalam kedua-dua kes, penulis biografi tidak hadir sebagai saksi langsung kepada keseluruhan kehidupan tokoh. Naratif bergantung kepada sesuatu yang telah disimpan, disampaikan, dan diwariskan.

Perbezaan pula terletak pada jarak masa dan sifat sumber. Tradisi Ibn Ishaq terbentuk dalam lingkungan masyarakat Islam awal yang mempunyai tradisi periwayatan, isnad, hadis, syair, genealogi, dan laporan mengenai peperangan.

Ibn Ishaq juga bekerja dalam tradisi ilmu yang mempunyai kesedaran tertentu terhadap persoalan periwayatan. Kajian moden terhadap penulisan biografi Nabi memang mengakui bahawa sumber-sumbernya kompleks dan memerlukan penilaian kritis terhadap kesahihan riwayat.

Buku Prashamsaneeji pula sengaja dibina sebagai pseudo-biografi. Sumbernya dikatakan berpunca daripada tradisi lisan dan bahan yang dikumpulkan oleh pengikut kultus pada tahun 1982 dan 1992. Oleh itu, ketidakstabilan sumber tersebut bukan sekadar persoalan sejarah; ia merupakan sebahagian daripada reka bentuk sasteranya.

Daripada Tradisi Lisan kepada Teks

Kedua-duanya juga berkongsi satu ciri penting: Kehidupan tokoh tidak bermula sebagai sebuah buku yang lengkap. Ia terlebih dahulu hidup melalui cerita, ingatan, tradisi lisan, dan periwayatan.

Bagi Ibn Ishaq, hal ini sangat penting. Apa yang dikaitkan dengannya bukan sekadar satu naratif yang dicipta dari kosong. Ia merupakan penyusunan pelbagai bahan mengenai kehidupan Nabi Muhammad, termasuk riwayat, laporan, syair, dan tradisi yang diwariskan.

Kajian mengenai teks Ibn Ishaq menunjukkan bahawa beliau bekerja dengan bahan daripada pelbagai periwayat dan menyusun bahan tersebut menjadi naratif biografi yang lebih menyeluruh.

Hal yang sama berlaku secara sengaja dalam dunia fiksyen Prashamsaneeji. Biografi yang terbit pada tahun 2002 dikatakan bergantung pada sumber lisan Malaysia, sementara tradisi ajaran Prashamsaneeji dikumpulkan dalam beberapa fasa. Dengan itu, Uthaya mencipta satu sejarah tekstual berlapis: tokoh → pengikut → tradisi lisan → teks → biografi.

Perbezaan ini amat penting. Dalam tradisi Ibn Ishaq, proses tersebut merupakan sebahagian daripada sejarah sebenar perkembangan sīrah. Dalam kes Prashamsaneeji, proses tersebut merupakan simulasi sastera terhadap bagaimana sejarah agama boleh dibentuk.

Antara Penyunting dan Pengarang Bayangan

Perbandingan menjadi lebih menarik apabila kita melihat secara lebih teliti apa yang berlaku selepas Ibn Ishaq.

Karya asal Ibn Ishaq tidak sampai kepada masyarakat dunia dalam bentuk lengkap. Ibn Hisham, yang meninggal dunia pada tahun 833/834M, menghasilkan redaksi yang kemudiannya dikenali sebagai Sīrat Ibn Hisham.

Ibn Hisham bukan sekadar menyalin secara mekanikal. Sumber yang menerangkan teks tersebut menyatakan bahawa beliau mengakui telah menggugurkan bahan tertentu yang dianggap tidak sesuai atau tidak dapat disahkan melalui tradisi yang diterima. Bahan daripada tradisi Ibn Ishaq juga dipelihara melalui karya al-Tabari.

Hakikat ini menimbulkan persoalan yang sangat penting dalam kajian biografi: Apabila kita membaca Ibn Ishaq hari ini, sejauh mana kita sebenarnya sedang membaca Ibn Ishaq? Maknanya, berapa banyak tulisan asal Ibn Ishaq?

Soalan yang hampir sama boleh diusulkan terhadap kisah Prashamsaneeji. Apabila kita menemui biografi berjudul The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy, kita sebenarnya tidak mempunyai akses kepada “Prashamsaneeji yang asal”. Kita memperoleh kisah Prashamsaneeji melalui pengikut yang mengingatinya, teks yang menyimpan ingatan itu, dan sistem kepercayaan yang menafsirkan kehidupannya.

Namun begitu, perlu ditegaskan bahawa terdapat perbezaan besar. Ibn Hisham ialah tokoh sejarah yang diketahui dan karya redaksinya merupakan objek kajian filologi. “Penyunting” biografi The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy pula sengaja dibiarkan kabur dalam dunia fiksyen ciptaan Uthaya. Kekaburan itu menjadikan buku tersebut lebih menyerupai dokumen kultus yang mempunyai sejarah tetapi tidak mempunyai bibliografi yang dapat diaudit untuk mengetahui kesahihahn.

Biografi sebagai Pembinaan Autoriti

Di sinilah kedua-dua karya bertemu pada tahap yang paling mendalam. Biografi tidak hanya menjawab soalan “apa yang berlaku?” sebaliknya juga menentukan “bagaimana seseorang tokoh harus difahami”.

Kajian Robert Hoyland di jurnal History Compass (Mac 2007) tentang penulisan biografi Nabi Muhammad menekankan kerumitan sumber dan pelbagai pendekatan yang digunakan untuk menilai riwayat mengenai kehidupan Nabi. Dalam tradisi sīrah, kehidupan Nabi bukan sekadar kronologi. Ia membentuk memori kolektif tentang Nabi sebagai rasul, pemimpin masyarakat, tokoh moral, dan manusia sejarah.

Prashamsaneeji juga mengalami proses hampir serupa dalam dunia fiksyen ciptaan Uthaya. Kehidupannya disusun sehingga menghasilkan gambaran seorang guru yang patut dipuji dan ditaati. Nama “Prashamsaneeji” sendiri, dengan unsur prashamsa yang membawa konotasi pujian, sudah menjadi sebahagian daripada pembinaan persona. Contoh fiksyen ialah “Guruji dari Jaisalmer” dan “Sebelas Amanat Prashamsaneeji”.

Tetapi di sinilah Uthaya bijak melakukan pembalikan kritis. Dalam tradisi sīrah, naratif kehidupan Nabi menjadi sebahagian daripada tradisi keagamaan yang mempunyai autoriti yang sangat kompleks. Dalam dunia Prashamsaneeji, pembaca akhirnya dibawa melihat bagaimana naratif biografi boleh dimanipulasi sehingga melahirkan kultus personaliti.

Perbezaan yang Paling Penting

Perbezaan terbesar antara kedua-dua karya terletak pada tujuan. Sīrat Rasūl Allāh ialah sebahagian daripada tradisi keilmuan dan keagamaan yang berusaha memelihara riwayat kehidupan Nabi Muhammad untuk generasi berikutnya.

Tradisi sīrah berkembang menjadi genre penting dalam kesusasteraan dan historiografi dunia Islam. Ibn Ishaq sendiri mendapat reputasi luas dalam bidang sīrah dan maghāzī, walaupun perlu diakui penilaian ulama terhadap kebolehpercayaannya sebagai perawi hadis tidak seragam.

Sebaliknya, biografi berjudul The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy ialah ciptaan sastera yang sengaja menggunakan bentuk biografi untuk memperlihatkan bahayanya apabila biografi berubah menjadi kitab autoriti.

Dalam karya-karya Uthaya yang berkaitan, biografi Prashamsaneeji akhirnya menjadi asas kepada “amanat” yang semakin ekstrem, termasuk penolakan terhadap orang luar dan penghapusan pengkritik. [Baca juga: “Membongkar Amanat Prashamsaneeji” dan “Amanat Kultus yang Mengancam Negara”]

Dengan itu, buku tersebut tidak hanya menceritakan perihal seorang guruji, malah menjadi alat yang membantu menjelaskan bagaimana pengikut boleh bergerak daripada kepercayaan kepada ketaatan mutlak.

Ironi Sebuah Buku yang Tidak Wujud

Di sinilah pula perbandingan ini mencapai tahap paling menarik. Sirat Ibn Hisham ialah teks sebenar yang menjadi saluran penting kepada bahan Ibn Ishaq yang tidak lagi tersedia dalam bentuk asal. Para sarjana boleh membandingkannya dengan petikan yang dipelihara oleh al-Tabari dan sumber-sumber awal lain. Bahkan penelitian moden menunjukkan bahawa teks Ibn Hisham mempunyai hubungan tekstual yang boleh dikaji dengan tradisi Ibn Ishaq.

Sebaliknya, The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy ialah buku yang tidak perlu wujud untuk berfungsi sebagai buku. Ia mempunyai tarikh, kandungan, pembaca, tradisi lisan, sejarah teks, dan pengaruh terhadap watak-watak lain. Uthaya membina sebuah bibliografi fiksyen yang begitu meyakinkan sehingga pembaca boleh terlupa bahawa buku itu sendiri merupakan sebahagian daripada dunia fiksyen berkenaan.

Dalam hal ini, pengarang sebenarnya menggunakan teknik yang sangat menarik: Mencipta bukan sahaja seorang tokoh, tetapi sebuah sejarah penerimaan terhadap tokoh tersebut.

Persamaan yang Mengajar Kita Berhati-hati

Perbandingan kedua-dua karya akhirnya membawa kepada satu persoalan yang lebih besar tentang semua penulisan biografi: Tidak ada biografi yang sepenuhnya bebas daripada proses pemilihan.

Penulis biografi berhak memilih sumber, menyusun kronologi, menentukan episod yang dianggap penting, memutuskan riwayat mana yang dimasukkan, dan kadangkala “menghilangkan” bahan tertentu. Dalam kes Ibn Hisham, proses penyuntingan itu diketahui dan dapat dikaji. Dalam kes Prashamsaneeji, proses tersebut sengaja dikaburkan untuk menghasilkan kesan satira.

Maka, membaca sebuah biografi secara kritis tidak bererti menolak keseluruhan biografi. Sebaliknya, ia bererti kita mahu membezakan antara tokoh, sumber tentang tokoh, dan tafsiran terhadap sumber tersebut.

Ibn Ishaq membantu kita memahami bagaimana kehidupan Nabi Muhammad diwariskan melalui tradisi sīrah. Ibn Hisham menunjukkan bahawa teks tersebut sendiri mempunyai sejarah penyuntingan.

Watak Prashamsaneeji pula membawa persoalan itu ke wilayah fiksyen, iaitu bagaimana jika kita mencipta seorang guru, mencipta riwayatnya, mencipta kitabnya, dan kemudian memperlihatkan bagaimana kitab itu memperoleh kuasa ke atas para pengikutnya!

Di situlah kedua-dua karya bertemu. Kedua-duanya memperlihatkan bahawa apabila kehidupan seseorang tokoh dipindahkan daripada ingatan kepada teks, manusia yang hidup akan berubah menjadi tokoh sebagaimana yang ditafsirkan.

Tetapi di situlah juga kedua-duanya berpisah. Sīrat Rasūl Allāh ialah sebahagian daripada sejarah sebenar pembentukan tradisi Islam, manakala The Life of Prashamsaneeji or the Praiseworthy hanya eksperimen fiksyen yang menggunakan mekanisme pembentukan tradisi itu sebagai cermin.

Secara ringkas, sebuah buku yang sebenar memperlihatkan bagaimana sejarah diwariskan. Manakala sebuah buku yang direka secara fiksyen memperlihatkan bagaimana sejarah boleh direka untuk kelihatan seperti diwariskan.

Dan mungkin di antara kedua-duanya terdapat satu pelajaran yang sama penting, iaitu berkaitan persoalan kritis dalam membaca mana-mana biografi bukan hanya dengan bertanya “Adakah cerita ini benar?” tetapi juga berani bertanya, “Siapa yang memilih cerita ini, siapa yang menyusunnya, apa yang tidak dimasukkan, dan apakah jenis khalayak yang mahu dihasilkan oleh cerita tersebut?”

(Harap maklum bahawa anda meneliti sebarang paparan di mana-mana blog dan media sosial kendalian Uthaya Sankar SB atas pilihan sendiri.)