Di Malaysia, isu murtad bukan sekadar persoalan peribadi antara individu dengan Tuhan. Isu ini terikat pada rangka undang-undang, birokrasi agama, identiti kaum, tekanan sosial, dan kuasa politik.
Seseorang
yang memeluk islam—sama ada secara sukarela kerana perkahwinan, pilihan
peribadi, atau faktor keluarga—mungkin suatu hari mahu meninggalkan agama itu
dan kembali kepada agama asal.
Namun,
di Malaysia, jalan keluar itu bukan mudah. Malah, dalam banyak keadaan, ia
menjadi lorong sempit yang dipenuhi duri, pagar undang-undang, dan pengawasan
sosial.
Menurut
“Laporan Kebebasan Agama Antarabangsa Malaysia 2023”
oleh kerajaan Amerika Syarikat, “Orang islam yang ingin menukar agama kepada
agama lain mesti terlebih dahulu mendapatkan kelulusan mahkamah syariah untuk
mengisytiharkan mereka sebagai murtad.”
Laporan
sama turut menyatakan bahawa mahkamah syariah “jarang membenarkan permintaan
sedemikian”, khususnya melibatkan orang melayu dan individu yang pernah memeluk
islam. Maklumat ini menunjukkan bahawa secara praktikal, hak meninggalkan islam
di Malaysia bukan sesuatu yang mudah dilaksanakan.
Dalam
esei bertajuk “Kedudukan Murtad dan Penyebaran Agama Bukan Islam Menurut
Perspektif Undang-undang di Malaysia: Satu Analisa Isu dan Cabaran” oleh Helwa
Mohammad Zainal dan Jasri Jamal dalam Jurnal
Undang-undang & Masyarakat (2013), dinyatakan bahawa Perkara 11(1)
Perlembagaan Persekutuan memberi hak kepada setiap orang untuk menganuti dan
mengamalkan agama masing-masing.
Namun
begitu, Helwa dan Jasri turut menegaskan bahawa hak itu tidak dianggap mutlak dalam
konteks orang islam di Malaysia kerana tertakluk kepada tafsiran mahkamah
syariah dan undang-undang negeri.
Maka,
seseorang mualaf yang mahu meninggalkan islam perlu memahami bahawa proses itu
melibatkan dua lapisan besar. Pertama, lapisan undang-undang dan birokrasi. Kedua,
lapisan sosial dan psikologi. Topik berkaitan proses terbabit akan diperincikan
dalam catatan ini sebagai tanggungjawab sosial saya membimbing umat Bukan
Islam.
Status “Islam” Pada
Kad Pengenalan
Di
Malaysia, agama seseorang bukan sekadar pegangan peribadi. Agama turut
direkodkan dalam sistem negara. Bagi orang islam, status itu tercatat pada kad
pengenalan, rekod Jabatan Pendaftaran Negara (JPN), rekod mahkamah syariah, dan
pelbagai urusan rasmi.
Sebagaimana
dinyatakan juga dalam “Laporan Kebebasan Agama Antarabangsa Malaysia 2023”
dan diketahui umum, “kad pengenalan kebangsaan (MyKad) menyatakan pegangan
agama, dan kerajaan menggunakannya untuk menentukan warganegara mana yang
tertakluk pada undang-undang syariah.” Maknanya, apabila seseorang telah
didaftarkan sebagai muslim, maka individu itu secara automatik tertakluk kepada
bidang kuasa mahkamah syariah.
Dalam
konteks seorang mualaf, perkara paling penting ialah tarikh dan bentuk
pengislaman. Ada individu memeluk islam semata-mata untuk berkahwin. Ada pula
yang didaftarkan sebagai muslim ketika masih kecil. Ada juga yang mendapati
nama mereka tiba-tiba tercatat sebagai islam dalam rekod rasmi. Semua keadaan
ini memberi kesan kepada proses keluar islam.
Langkah Pertama:
Memfailkan Permohonan di Mahkamah Syariah
Secara
umum, seseorang yang mahu meninggalkan islam perlu memfailkan permohonan di
mahkamah syariah negeri tempat dia bermastautin. Di sinilah proses sebenar
bermula. Maklumat ini saya peroleh hasil perbincangan dengan beberapa peguam syarie
yang berpengalaman menangani kes melibatkan individu dilahirkan islam dan individu
mualaf yang mahu meninggalkan islam.
Perlu
ditegaskan bahawa setiap negeri mempunyai enakmen dan prosedur berbeza. Namun,
lazimnya individu yang mahu mengisytiharkan dirinya tidak lagi beragama islam
perlu:
1. Memfailkan permohonan pengisytiharan keluar islam atau permohonan
menukar status agama.
2. Mengemukakan dokumen pengenalan diri.
3. Mengemukakan sijil memeluk islam, jika ada.
4. Memberikan alasan mengapa mahu meninggalkan islam.
5. Menghadiri sesi kaunseling atau pemulihan akidah.
Dalam
banyak kes, mahkamah syariah tidak terus membenarkan seseorang keluar islam.
Sebaliknya, mahkamah biasanya akan mengarahkan individu itu menjalani sesi
kaunseling agama.
[Baca juga — Dilema Mualaf: Terlajar Perahu Boleh Diundur
dan Biar Kisah Saya Jadi Pengajaran]
“Laporan Kebebasan Agama Antarabangsa Malaysia 2023”
ada menyebut bahawa individu yang dianggap menyimpang daripada tafsiran rasmi islam
boleh dihantar ke pusat “pemulihan” yang “mengajar dan menguatkuasakan amalan islam
yang diluluskan kerajaan.” Tempoh program boleh mencecah enam bulan atau lebih.
Perkataan
“pemulihan” di sini sangat menarik. Ia seolah-olah menggambarkan bahawa
keinginan meninggalkan islam dianggap sebagai penyakit yang perlu dirawat dan
dipulihkan, bukannya pilihan individu yang perlu dihormati.
Sesi Kaunseling dan
Pemulihan Akidah
Di
beberapa negeri, sesi kaunseling agama menjadi syarat wajib. Pegawai agama akan
cuba “memulihkan akidah” individu terbabit. Sejak dahulu, saya berpeluang
berbual dengan beberapa mualaf yang terpaksa mengikuti sesi wajib itu. Secara
praktikal, sesi ini mungkin melibatkan:
*
soal jawab mengenai sebab mahu meninggalkan islam.
*
penerangan mengenai hukum murtad menurut islam.
*
usaha memujuk individu kembali mengamalkan islam.
*
sesi bersama pegawai agama atau kaunselor.
*
pemantauan berkala.
Ada
kes di mana individu diarahkan tinggal di pusat pemulihan akidah buat sementara
waktu. Menurut “Laporan Kebebasan Agama Antarabangsa Malaysia 2023”,
kerajaan Malaysia “melarang individu meninggalkan pusat sedemikian sehingga
mereka melengkapkan program pemulihan.” Ini menunjukkan bahawa dalam beberapa
keadaan, individu tidak bebas meninggalkan pusat tersebut sebelum program
selesai.
Bagi
sesetengah individu, proses ini sangat meletihkan secara emosi. Mereka bukan
sahaja perlu mempertahankan keputusan peribadi, malah terpaksa membuktikan
bahawa mereka benar-benar mahu keluar islam. Rintihan ini juga disuarakan kepada
saya oleh sejumlah mualaf yang mahu meninggalkan islam. … (bersambung pada 7
Jun 2026)